فرصت بریکس برای ایران؛ افزایش صادرات یا رشد واردات؟

به گزارش بازار ۳۶۰، ایران در شرایطی در اجلاس بریکس در هند حضور دارد که این گروه به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تجارت در جنوب جهانی تبدیل شده است. بر اساس گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل، صادرات کالایی اعضای بریکس در سال ۲۰۲۴ به حدود ۶ تریلیون دلار و واردات آنها به حدود ۵ تریلیون دلار رسیده و تجارت درون‌گروهی نیز حدود ۱.۲ تریلیون دلار بوده است.

این ارقام نشان می‌دهد بریکس برای ایران صرفاً یک ائتلاف سیاسی نیست و مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ، مصرف‌کنندگان عمده، تولیدکنندگان، صادرکنندگان انرژی و بازارهای سرمایه را در خود جای داده است.

ایران از سال ۲۰۲۴ به عضویت کامل بریکس درآمد و در کنار چین، هند، روسیه، امارات، عربستان، مصر، اتیوپی، اندونزی، برزیل و آفریقای جنوبی در این گروه قرار گرفت.

ایران حتی پیش از عضویت رسمی نیز بخش قابل توجهی از تجارت خارجی خود را با اعضای بریکس انجام می‌داد. بر اساس داده‌های منتشرشده در بولتن اقتصادی بریکس، صادرات گمرکی ایران به کشورهای عضو این گروه در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۳.۷ میلیارد دلار و واردات ایران از این کشورها حدود ۳۸.۸ میلیارد دلار بوده است.

در نتیجه، بریکس برای ایران بیش از آنکه یک بازار بالقوه جدید باشد، بخشی از واقعیت تجارت خارجی کشور است. پرسش اصلی اکنون این است که عضویت ایران تا چه اندازه می‌تواند کیفیت و هزینه این تجارت را تغییر دهد.

یکی از مهم‌ترین موانع، مشکلات مربوط به انتقال پول، هزینه مبادلات، بیمه، حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و ریسک تحریم است. از همین رو، برای ایران توسعه سازوکارهای مالی بریکس می‌تواند به اندازه افزایش حجم تجارت اهمیت داشته باشد.

یکی از محورهای مهم همکاری اقتصادی بریکس، توسعه سازوکارهای پرداخت و کاهش وابستگی به زیرساخت‌های مالی غربی است.

هند، به‌عنوان رئیس دوره‌ای بریکس در سال ۲۰۲۶، پیشنهاد اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی اعضای این گروه را برای تسهیل پرداخت‌های فرامرزی دنبال می‌کند. این طرح در ادامه تلاش‌های بریکس برای افزایش قابلیت همکاری سامانه‌های پرداخت اعضا مطرح شده است.

برای ایران، هر سازوکاری که بتواند زمان و هزینه تسویه تجارت خارجی را کاهش دهد، می‌تواند به افزایش ظرفیت صادرات و واردات کمک کند.

با این حال، اجرای چنین طرح‌هایی با موانع جدی روبه‌روست. اختلافات ژئوپلیتیکی میان اعضا، عدم توازن تجاری و نیاز به سازوکارهایی مانند سوآپ ارزی از جمله چالش‌هایی هستند که می‌توانند روند ایجاد یک نظام پرداخت کارآمد در بریکس را کند کنند.

بنابراین، در کوتاه‌مدت نباید انتظار ایجاد یک «پول مشترک» یا حذف ناگهانی دلار از تجارت داشت. استفاده بیشتر از ارزهای محلی، اتصال سامانه‌های پرداخت و کاهش هزینه تسویه، دستاوردهای عملی‌تری هستند که می‌توانند برای تجارت ایران اهمیت داشته باشند.

در میان اعضای بریکس، چین همچنان مهم‌ترین شریک تجاری ایران است. داده‌های سازمان تجارت جهانی نشان می‌دهد چین در سال ۲۰۲۴ مقصد ۲۶ درصد از واردات ایران و مبدأ ۲۶ درصد از صادرات کشور بوده است.

با این حال، اگر هدف ایران استفاده از بریکس برای تنوع‌بخشی به تجارت خارجی باشد، افزایش مبادلات با چین به‌تنهایی کافی نیست.

هند، روسیه، امارات، عربستان و دیگر اعضای این گروه، بازارها و ظرفیت‌های متفاوتی دارند و توسعه روابط تجاری با آنها می‌تواند به کاهش تمرکز تجارت ایران بر چند شریک محدود کمک کند.

در این میان، رابطه تجاری ایران و هند اهمیت ویژه‌ای دارد. تجارت دو کشور در سال‌های اخیر تحت تأثیر تحریم‌ها و فشارهای ثانویه آمریکا محدود شده و فاصله زیادی با ظرفیت واقعی دو اقتصاد دارد.

از این منظر، حضور ایران در اجلاس بریکس در هند می‌تواند فرصتی برای بازتعریف روابط اقتصادی تهران و دهلی، این‌بار در چارچوب گسترده‌تر بریکس، باشد.

مزیت ایران در بریکس تنها به صادرات کالا محدود نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی کشور و امکان اتصال روسیه و شمال اوراسیا به آب‌های جنوبی و بازار هند، ظرفیت دیگری است که می‌تواند اهمیت اقتصادی عضویت ایران را افزایش دهد.

در این میان، کریدور شمال–جنوب اهمیت ویژه‌ای دارد. هند به مسیرهای متنوع برای دسترسی به بازار روسیه و اوراسیا نیاز دارد و ایران از نظر جغرافیایی در موقعیتی قرار گرفته که می‌تواند بخشی از این مسیر تجاری را پوشش دهد.

اگر ایران بتواند همزمان تولیدکننده، صادرکننده و مسیر ترانزیتی باشد، ارزش اقتصادی حضور در بریکس برای کشور افزایش خواهد یافت. در این مدل، ایران تنها کالا به کشورهای عضو صادر نمی‌کند، بلکه بخشی از تجارت میان اعضای بریکس نیز می‌تواند از مسیر ایران عبور کند.

با وجود ظرفیت‌های قابل توجه بریکس، عضویت در این گروه به خودی خود به معنای افزایش تجارت یا رفع محدودیت‌های اقتصادی نیست.

بریکس هنوز یک منطقه تجارت آزاد یا اتحادیه اقتصادی یکپارچه نیست و اعضای آن منافع متفاوت و گاه متعارضی دارند. تجربه دیگر اعضا نیز نشان می‌دهد افزایش تجارت درون این گروه لزوماً به معنای تجارت متوازن یا توزیع برابر منافع نیست.

برای ایران نیز معیار موفقیت نباید صرفاً افزایش رقم تجارت باشد. افزایش صادرات غیرنفتی، رشد صادرات با ارزش افزوده بالاتر، تأمین مالی پروژه‌ها، جذب سرمایه، انتقال فناوری و واردات هدفمند مواد اولیه و ماشین‌آلات، شاخص‌های مهم‌تری برای ارزیابی دستاورد اقتصادی عضویت در بریکس هستند.

اگر بریکس تنها به افزایش واردات ایران از کشورهای عضو منجر شود، نمی‌توان آن را یک موفقیت تجاری پایدار دانست. هدف اصلی باید افزایش صادرات، ایجاد توازن بیشتر در تجارت و جذب سرمایه برای تولید صادرات‌محور باشد.

حضور ایران در اجلاس امسال بریکس در شرایطی انجام می‌شود که تحریم‌ها، جنگ تجاری، محدودیت‌های مالی و اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل، تجارت جهانی را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است.

تحولات منطقه و تنگه هرمز نیز بر اهمیت امنیت مسیرهای تجاری افزوده است. در چنین شرایطی، بریکس نیز با آزمونی جدی برای تبدیل ظرفیت‌های سیاسی خود به سازوکارهای واقعی اقتصادی مواجه است.

برای ایران، فرصت اصلی در بریکس نه صرفاً عضویت در یک بلوک بزرگ اقتصادی، بلکه ایجاد مسیرهای عملی برای پرداخت، تأمین مالی، سرمایه‌گذاری، توسعه کریدورهای ترانزیتی و گسترش تجارت با ارزهای محلی است.

در نهایت، بزرگی اقتصاد بریکس به‌تنهایی نمی‌تواند محدودیت‌های تجارت خارجی ایران را برطرف کند. موفقیت زمانی معنا پیدا می‌کند که این ظرفیت چند تریلیون دلاری به قرارداد، سرمایه‌گذاری، جریان واقعی کالا و مهم‌تر از همه، امکان انتقال و تسویه پول حاصل از تجارت تبدیل شود.