کشف نفت ایران ۱۱۸ ساله شد

به گزارش بازار ۳۶۰، نفت، همان مایع سیاه بد بویی است که امروز در قامت «طلای سیاه»، نبض اقتصاد جهان را در مشت دارد که هر نوسان قیمتش بازارهای جهانی را به لرزه می‌اندازد و هر تصمیم سیاسی درباره‌اش ائتلاف‌ها را جابه‌جا می‌کند؛ نفتی که کنترلش برای بسیاری از قدرت‌ها هنوز هم دلیل کافی برای مداخله، مذاکره یا مناقشه است. طمع سیاستمداران و رقابت کشورها بر سر این ماده راهبردی، صحنه سیاست بین‌الملل را در صد سال اخیر بیش از هر منبع دیگری شکل داده است.

دقیقاً ۱۱۸ سال قبل، در چنین روزی، مته حفاری جرج رینولدز پس از هشت سال ناکامی، سرانجام به نخستین مخزن عظیم نفت خاورمیانه برخورد کرد. ساعت ۴ صبح ۵ خرداد ۱۲۸۷ بود که فواره‌ای سیاه تا ۱۵ متر بالا پرید و صفحه جدیدی در تاریخ ایران، خاورمیانه و اقتصاد جهانی ورق خورد. این گزارش، روایتی است از همان صبح تاریخی و مسیری که از آن چاه شماره یک تا معادلات پیچیده امروز پیموده شد.

امروز، ۵ خرداد ۱۴۰۵ هجری شمسی، یکصد و هجدهمین سالروز رویدادی است که نه تنها سرنوشت ایران، بلکه معادلات ژئوپلیتیک خاورمیانه و جهان را برای همیشه دگرگون کرد و آن رویداد چیزی نبود جز فوران نفت از چاه شماره یک در منطقه نفتون مسجدسلیمان.

داستان نفت ایران با نام «ویلیام ناکس دارسی»، سرمایه‌دار و اشراف‌زاده انگلیسی، گره خورده است. دارسی که پیشتر در استرالیا به استخراج طلا از معادن «مورگن» اشتغال داشت، پس از بازگشت به لندن، متوجه نشانه‌های وجود نفت در ایران شد. پیش از او، ژولیوس رویترز (مؤسس رویترز) با مطالعه یادداشت‌های یک زمین‌شناس فرانسوی که از ایران دیدن کرده بود، در پی گرفتن امتیاز اکتشاف از دولت ایران برآمده بود اما موفق نشد. دارسی از طریق همکاران خود از مفاد این یادداشت‌ها و تلاش‌های رویترز آگاه شد و در سال ۱۲۸۰ هجری شمسی، موفق شد با دربار مظفرالدین‌شاه قاجار قراردادی منعقد کند که به «قرارداد دارسی» مشهور شد. بر اساس این قرارداد، دارسی امتیاز انحصاری اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری از منابع نفت در سراسر خاک ایران – به استثنای آذربایجان، گیلان، مازندران، خراسان و استرآباد را برای مدت ۶۰ سال به دست آورد. در مقابل، دولت ایران تنها ۱۶ درصد از عواید خالص سالانه شرکت را دریافت می‌کرد و ۲۰ هزار لیره نقد و ۲۰ هزار لیره نیز به‌صورت سهم به دولت تعلق می‌گرفت.

این قرارداد که در اصل به زبان فرانسوی تنظیم شده بود و نسخه‌های فارسی و انگلیسی نیز از آن تهیه شد، نه صرفاً یک توافق اقتصادی، بلکه نقطه آغاز یکی از بزرگ‌ترین تحولات ژئوپلیتیک خاورمیانه بود؛ جایی که سیاست، فناوری، اقتصاد و بلندپروازی‌های استعماری هم‌زمان به صحنه آمدند.

پس از امضای قرارداد، عملیات اکتشاف در مناطق مختلف ایران و به خصوص در خوزستان، آغاز شد. هدایت عملیات حفاری بر عهده جرج برنارد رینولدز، مهندس و زمین‌شناسی با تجربه که با زمین‌های سخت و خشن آشنا بود، قرار گرفت. او به خوزستان فرستاده شد؛ سرزمینی آرام با بادهای سوزان، خاکی خسته و رازی چند هزار ساله در دل خود. کاوش‌ها و حفاری‌های شرکت نفت دارسی حدود هفت سال بی‌نتیجه ادامه یافت. چاه‌های متعددی حفر شدند، اما خبری از نفت نبود. سرمایه‌گذاران دلسرد شدند، امیدها به تدریج رنگ باخت و دارسی که سرمایه‌اش را به مرز ورشکستگی رسانده بود، دستور توقف عملیات را صادر کرد.

اما رینولدز، با تکیه بر تخصص خود و نیروی کار محلی در کوه‌های زاگرس، مقاومت کرد و به کار ادامه داد. ایمان رینولدز به وجود نفت در آن منطقه، دروازه تاریخ را به روی ایران و خاورمیانه گشود و سرانجام، در سحرگاه ۵ خرداد ۱۲۸۷، مته حفاری در عمق حدود ۳۶۰ متری به لایه نفت‌دار برخورد کرد و چاه شماره یک مسجدسلیمان ناگهان فوران کرد. نفت همچون رگ حیاتی تپنده از زمین به آسمان جهید و تا ارتفاع ۱۵ متر بالا رفت. آن لحظه، نه فقط تولد یک صنعت، که طلوع عصری جدید در ایران و منطقه بود. متعاقباً دو چاه دیگر نیز در همان منطقه به نفت رسیدند.

این رویداد، خاورمیانه را برای همیشه تغییر داد. مسجدسلیمان، شهری که تا پیش از آن ناشناخته و خاموش بود، به کانون تحولات انرژی جهان تبدیل شد و نامش در تاریخ خاورمیانه جاودانه گشت. این شهر، پیشگام حفاری نفت در ایران و خاورمیانه به شمار می‌رود؛ کنسرسیوم دارسی از سال ۱۹۰۸ استخراج نفت ایران را از این شهر آغاز کرد.

یک سال پس از کشف نفت، در ۲۵ فروردین ۱۲۸۸، شرکت نفت انگلیس و ایران در لندن به ثبت رسید. این شرکت که بعدها به شرکت نفت ایران و انگلیس و نهایتاً «بریتیش پترولیوم» تغییر نام یافت، مالکیت امتیاز دارسی را بر عهده گرفت. سهام این شرکت به معرض فروش گذاشته شد و دو لرد انگلیسی متعاقباً مدیرعامل آن شدند.

نقطه عطف دیگر در سال ۱۹۱۴ و در آستانه جنگ جهانی اول رقم خورد و نیروی دریایی انگلستان که به دنبال تأمین سوخت ناوگان خود بود، ۵۱ درصد از سهام این شرکت را در اختیار گرفت. این سهم بعدها تا ۹۷ درصد افزایش یافت و عملاً شرکت به طور کامل در مالکیت دولت انگلستان قرار گرفت. بدین ترتیب، نفت ایران به ستون فقرات قدرت دریایی بریتانیا و ابزاری راهبردی در دو جنگ جهانی تبدیل شد.

اکتشاف نفت در مسجدسلیمان، تحولات عمیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را در ایران رقم زد. به گفته معاون وزیر نفت ایران، بیش از ۵۰ درصد از توسعه اقتصادی ایران در یک قرن گذشته، مرهون صنعت نفت بوده است.

این طلای سیاه به سرعت از یک کالای اقتصادی صرف فراتر رفت و به ابزاری راهبردی برای ایران تبدیل شد. قدرت‌های جهانی چشم به این سرزمین دوختند و ایران، تحت تأثیر تحولات نفتی و نوسازی دولت، حتی نام خود را از «پرشیا» به «ایران» تغییر داد. پالایشگاه عظیم آبادان ساخته شد و صنعت نفت به موتور محرکه اقتصاد ایران تبدیل شد اما بهره‌کشی خارجی از منابع ملی ایران، خشم و نارضایتی عمیقی در میان مردم و نخبگان ایرانی برانگیخت. این نارضایتی سرانجام در اسفند ۱۳۲۹ به اوج خود رسید. مجلس شورای ملی به رهبری محمد مصدق، رأی به ملی شدن صنعت نفت در سراسر ایران داد و قرارداد دارسی که در سال ۱۳۱۳ برای ۶۰ سال دیگر تمدید شده بود، لغو شد. این دوره سه ساله ملی‌شدن (۱۹۵۱-۱۹۵۴) هرچند کوتاه اما پرالتهاب بود و با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ پایان یافت. پس از کودتا، قرارداد جدیدی با کنسرسیومی از شرکت‌های بزرگ نفتی منعقد شد که در آن شرکت نفت ایران و انگلیس ۴۰ درصد سهم داشت.

شایان ذکر است که حضور نفت در تاریخ ایران به قرن‌ها پیش از اکتشاف مسجدسلیمان بازمی‌گردد. مطالعات محدود نشان می‌دهد که از دوره سومریان (۵ تا ۶ هزار سال پیش) در شوش باستان، از قیر به عنوان ملات بین سنگ‌ها و آجرها و نیز برای ضدآب کردن کشتی‌ها و سفال‌ها استفاده می‌شده است. در اوستا نیز واژه «نفت» به معنای روغن معدنی به کار رفته است.

هرودوت مورخ بزرگ یونانی، در نوشته‌های خود به چاه‌های نفت در ۲۲ کیلومتری شوش اشاره کرده و نحوه استخراج نفت، قیر و نمک توسط چرخ و ذخیره‌سازی آن در مخازن را شرح داده است. او همچنین به استفاده از قیر در نبردهای هخامنشیان و یونانیان اشاره کرده است. در قرن چهاردهم میلادی نیز ابن بطوطه در سفرنامه خود از نفت و قیر در مناطق بین‌النهرین و جنوب غربی ایران یاد کرده است.

امروزه ایران یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت در جهان است. ذخایر قطعی نفت ایران تا ژانویه ۲۰۱۱ حدود ۱۳۷ میلیارد بشکه برآورد شده که حدود ۱۰ درصد از کل ذخایر جهان را تشکیل می‌دهد. همچنین ایران دارای ۱.۰۴۵ تریلیون فوت مکعب ذخایر گاز طبیعی است که حدود ۱۶ درصد از ذخایر جهان محسوب می‌شود. میزان نفت درجای میدان مسجدسلیمان به تنهایی بیش از ۶ میلیارد بشکه نفت خام برآورد می‌شود و هم‌اکنون ظرفیت تولید نفت خام این میدان به‌طور متوسط معادل ۵ هزار بشکه در روز است.

با این حال، به رغم ۱۱۸ سال سابقه درخشان در صنعت نفت، مسجدسلیمان به عنوان زادگاه صنعت نفت ایران و خاورمیانه، امروز با مشکلات و کمبودهایی دست به گریبان است و به گفته مقامات، در وضعیت نامناسبی قرار دارد. بسیاری از شهرهای نفتی تاریخی ایران، از جمله مسجدسلیمان و آبادان، نیازمند توجه و سرمایه‌گذاری مجدد برای احیای زیرساخت‌ها و بهبود شرایط زندگی شهروندان خود هستند.

معاون وزیر نفت ایران ضمن تأکید بر تاریخ درخشان اکتشاف در ایران، بر ضرورت مستندسازی تاریخ صنعت نفت تأکید کرده و خواستار تکمیل و انتشار کتاب جامعی درباره میراث اکتشافی ایران توسط شرکت ملی نفت ایران شده است. همچنین به پتانسیل‌های نفت شیل، به‌ویژه در استان لرستان، اشاره شده که می‌تواند افق‌های جدیدی را فراروی صنعت نفت ایران بگشاید.

یکصد و هجده سال از آن صبحگاه تاریخی در مسجدسلیمان می‌گذرد؛ لحظه‌ای که نفت از عمق ۳۶۰ متری زمین فوران کرد و مسیر تاریخ را تغییر داد. از قرارداد دارسی تا ملی شدن صنعت نفت، از تحولات اقتصادی و اجتماعی تا چالش‌ها و فرصت‌های امروز، نفت همواره در قلب تاریخ معاصر ایران جای داشته است.

امروز، در ۱۱۸مین سالگرد این رویداد سرنوشت‌ساز، یادآوری می‌کنیم که «نفت» تنها یک منبع انرژی نیست؛ بلکه میراثی است که هویت مدرن ایران را شکل داده، معادلات قدرت جهانی را دگرگون ساخته، و همچنان مهم‌ترین عامل تعیین کننده در اقتصاد و سیاست این سرزمین کهن به شمار می‌رود و مسجدسلیمان، شهری که ایران و خاورمیانه را تغییر داد، همچنان نماد این میراث گران‌بها و یادآور مسئولیت ما در قبال آن است.