چرا مناطق آزاد از مسیر توسعه منحرف شدند؟

کمال ابراهیمی کاوری، کارشناس ارشد مناطق آزاد تجاری در گفتگو با بازار ۳۶۰، با اشاره به فلسفه شکل‌گیری مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی در ایران، اظهار کرد: مناطق آزاد قرار بود موتور توسعه اقتصادی کشور باشند؛ مناطقی با مدیریت چابک، ساختار حرفه‌ای و به‌دور از مداخلات سیاسی که بتوانند حلقه اتصال اقتصاد ملی با اقتصاد جهانی را شکل دهند، اما آنچه امروز در عمل مشاهده می‌شود، فاصله‌ای معنادار با این هدف‌گذاری دارد.

وی افزود: یکی از مهم‌ترین چالش‌های کنونی مناطق آزاد، انتصابات غیرکارشناسی و مداخلات بیرونی، به‌ویژه دخالت برخی نمایندگان مجلس در فرآیند انتخاب مدیران و مدیران میانی است؛ روندی که نه‌تنها آینده مناطق آزاد را تحت‌تأثیر قرار داده، بلکه اعتماد سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی را به‌شدت فرسوده کرده است.

این کارشناس ارشد مناطق آزاد با تأکید بر ماهیت تخصص‌محور این مناطق بیان کرد: مناطق آزاد ذاتاً ساختاری تخصصی دارند و مدیریت آن‌ها باید مبتنی بر شناخت عمیق از تجارت بین‌الملل، لجستیک، نظام مالیاتی، مقررات سرمایه‌گذاری، زنجیره‌های تأمین و استانداردهای امنیت اقتصادی باشد. انتصاب افرادی که شناخت جدی از مأموریت‌ها و مزیت‌های رقابتی مناطق آزاد ندارند، ضربه‌ای سنگین به کارآمدی این نهادها وارد می‌کند.

ابراهیمی کاوری تصریح کرد: مدیریت منطقه آزاد صرفاً یک جایگاه اداری نیست، بلکه نقشی راهبردی است که هر تصمیم آن می‌تواند به جذب یا فراری‌دادن یک سرمایه‌گذار خارجی، تسریع یا توقف یک پروژه ملی و تقویت یا تضعیف یک زنجیره تجاری منجر شود.

وی ادامه داد: مشکل زمانی پیچیده‌تر می‌شود که دخالت‌های بیرونی، به‌ویژه فشار برخی نمایندگان مجلس، مسیر طبیعی انتخاب مدیران متخصص را مختل می‌کند. در چنین شرایطی، انتصاب‌ها نه بر پایه شایستگی و تجربه، بلکه براساس تعلقات سیاسی، روابط انتخاباتی یا ملاحظات شخصی انجام می‌شود و همین موضوع، ماهیت مناطق آزاد را از یک نهاد توسعه‌محور به میدان چانه‌زنی سیاسی تبدیل می‌کند.

این کارشناس ارشد مناطق آزاد یادآور شد: پیامد این روند کاملاً روشن است؛ از بی‌ثباتی مدیریتی و کندی اجرای پروژه‌ها گرفته تا خروج سرمایه‌گذاران و از میان رفتن اعتماد فعالان اقتصادی. سرمایه‌گذارانی که برای ایجاد کارخانه، مرکز لجستیک یا فعالیت تجاری وارد مناطق آزاد می‌شوند، به‌دنبال مدیریتی شفاف، قابل پیش‌بینی و حرفه‌ای هستند.

ابراهیمی کاوری تأکید کرد: هیچ سرمایه‌گذاری آینده کسب‌وکار خود را به محیطی گره نمی‌زند که مدیران آن با هر تغییر سیاسی جابه‌جا می‌شوند و تصمیمات استراتژیک در آن دائماً لغو یا معلق می‌ماند.

وی با اشاره به تجربه کشورهای موفق در حوزه مناطق آزاد گفت: کشورهایی که امروز دارای مناطق آزاد موفق هستند، از جبل‌علی و صحار گرفته تا فری‌زون‌های ترکیه، ساختار مدیریتی این مناطق را فراتر از نفوذهای سیاسی تعریف کرده‌اند. در این الگوها، مدیران مناطق آزاد براساس تجربه، تحصیلات مرتبط، سابقه بین‌المللی و درک حرفه‌ای از اقتصاد جهانی انتخاب می‌شوند، نه براساس لابی سیاسی یا رضایت گروه‌های محلی.

این کارشناس ارشد مناطق آزاد گفت: مناطق آزاد ایران برای عبور از وضعیت موجود باید به اصول بنیادین خود بازگردند؛ اداره تخصص‌محور، ثبات مدیریتی و استقلال نسبی از فشارهای سیاسی. مدیرانی که قرار است آینده یک منطقه آزاد را رقم بزنند، باید با زبان تجارت جهانی آشنا باشند، مدل‌های موفق منطقه‌ای را بشناسند و توان مذاکره برای جذب سرمایه خارجی را داشته باشند.

ابراهیمی کاوری در پایان خاطرنشان کرد: آینده مناطق آزاد ایران به تصمیماتی بستگی دارد که امروز اتخاذ می‌شود. اگر مدیران متخصص بر صندلی مدیریت بنشینند، این مناطق می‌توانند دوباره به ریل توسعه بازگردند؛ اما تداوم مداخلات بیرونی و انتصابات غیرکارشناسی، مناطق آزاد را از موتور محرک اقتصاد به حلقه‌ای ناکارآمد در ساختار اقتصادی کشور تبدیل خواهد کرد. زمان آن رسیده است که مدیریت مناطق آزاد به جایگاه واقعی خود، یعنی مدیریت حرفه‌ای و مستقل بازگردد.