صرفه جویی ارزی با مدیریت مصرف بنزین

به گزارش بازار ۳۶۰، افزایش مصرف بنزین در سال های اخیر به یکی از مهم ترین چالش های حوزه انرژی در کشور تبدیل شده است. روند رو به رشد تقاضای سوخت در کنار محدودیت ظرفیت تولید پالایشگاه ها باعث شده است تراز تولید و مصرف بنزین در بسیاری از مقاطع با کسری روبه رو شود. در چنین شرایطی مدیریت مصرف به یک ضرورت اقتصادی تبدیل شده است زیرا ادامه روند فعلی می تواند دولت را ناچار به واردات گسترده بنزین کند و فشار قابل توجهی بر منابع ارزی کشور وارد کند.

بررسی آمارهای مصرف نشان می دهد در سال های اخیر مصرف روزانه بنزین در کشور در محدوده ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر قرار داشته است و در برخی روزهای پرتردد حتی از مرز ۱۴۰ میلیون لیتر نیز عبور کرده است. این در حالی است که ظرفیت تولید پالایشگاه های کشور در بهترین شرایط حدود ۱۱۴ تا ۱۲۴ میلیون لیتر در روز برآورد می شود. این فاصله میان تولید و مصرف نشان می دهد حتی در شرایط عادی نیز کشور با نوعی ناترازی در حوزه بنزین مواجه بوده است و این ناترازی با افزایش مصرف در برخی دوره ها تشدید شده است.

در چنین شرایطی سیاست گذاری در حوزه مدیریت مصرف اهمیت ویژه ای پیدا می کند. دولت برای کنترل این وضعیت دو مسیر اصلی در اختیار دارد. مسیر نخست استفاده از ابزارهای قیمتی مانند افزایش قیمت بنزین است و مسیر دوم استفاده از سیاست های مدیریتی و غیر قیمتی برای کنترل تقاضا و اصلاح الگوی مصرف است. بسیاری از کارشناسان حوزه انرژی و اقتصاد معتقدند در شرایط فعلی کشور تمرکز بر سیاست های غیر قیمتی می تواند گزینه منطقی تر و کم هزینه تری باشد هر چند که در برخی از مواقع اتخاذ هر دو سیاست می تواند منجر به کنترل مصرف بنزین شود.

افزایش قیمت بنزین در بسیاری از کشورها به عنوان یکی از ابزارهای کنترل مصرف مورد استفاده قرار گرفته است اما در شرایطی که اقتصاد با فشارهای معیشتی و تورمی مواجه است چنین سیاستی می تواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده ای ایجاد کند. افزایش هزینه حمل و نقل یکی از نخستین آثار افزایش قیمت سوخت است و این موضوع می تواند به سرعت به افزایش قیمت کالاها و خدمات منجر شود. در نتیجه فشار تورمی بیشتری به خانوارها وارد می شود و نارضایتی اجتماعی نیز افزایش پیدا می کند.

به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که در شرایط فعلی باید از ابزارهای مدیریتی و کنترلی برای کاهش مصرف استفاده شود. این سیاست ها می توانند بدون ایجاد شوک اقتصادی به تدریج مصرف بنزین را کاهش دهند و در عین حال از بروز پیامدهای تورمی جلوگیری کنند.

یکی از مهم ترین ابزارهای غیر قیمتی مدیریت مصرف استفاده از نظام سهمیه بندی و اصلاح سهمیه های بنزین است. در سال های گذشته اجرای نظام سهمیه بندی توانست تا حد زیادی رشد مصرف را کنترل کند. تعیین سهمیه مشخص برای هر خودرو باعث شد مصرف غیر ضروری تا حدی کاهش یابد و الگوی مصرف نیز تا حدودی اصلاح شود. در چنین چارچوبی می توان با بازنگری در سهمیه های مازاد و محدود کردن مصرف های غیر ضروری میزان تقاضای بنزین را مدیریت کرد.

کاهش سهمیه های غیر ضروری یکی از اقداماتی است که می تواند بدون فشار اقتصادی بر خانوارها به کاهش مصرف کمک کند. در بسیاری از موارد بخش قابل توجهی از مصرف بنزین مربوط به سفرهای غیر ضروری یا استفاده بیش از حد از خودروهای شخصی است. با مدیریت سهمیه های مازاد می توان این نوع مصرف را کاهش داد و تقاضای کلی بنزین را کنترل کرد.

در کنار سهمیه بندی توسعه حمل و نقل عمومی نیز یکی از مهم ترین سیاست های غیر قیمتی برای کاهش مصرف بنزین به شمار می رود. هر چه دسترسی شهروندان به سیستم حمل و نقل عمومی سریع ارزان و کارآمد بیشتر باشد تمایل به استفاده از خودروهای شخصی کاهش پیدا می کند. گسترش شبکه مترو اتوبوس های شهری و خطوط حمل و نقل بین شهری می تواند نقش مهمی در کاهش مصرف سوخت داشته باشد.

استفاده از سوخت های جایگزین نیز یکی دیگر از ظرفیت های مهم کشور برای مدیریت مصرف بنزین است. ایران یکی از بزرگ ترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی در جهان است و این مزیت می تواند در کاهش مصرف بنزین مورد استفاده قرار گیرد. توسعه استفاده از سوخت سی ان جی در خودروها یکی از سیاست هایی است که در سال های گذشته نیز مورد توجه قرار گرفته است. گسترش جایگاه های عرضه سی ان جی و حمایت از تبدیل خودروها به دوگانه سوز می تواند بخش قابل توجهی از مصرف بنزین را کاهش دهد.

نوسازی ناوگان حمل و نقل نیز از دیگر اقدامات مهم در مدیریت مصرف سوخت است. خودروهای فرسوده به دلیل فناوری قدیمی مصرف سوخت بالاتری دارند و سهم قابل توجهی در افزایش مصرف بنزین دارند. اجرای برنامه های اسقاط خودروهای فرسوده و جایگزینی آنها با خودروهای کم مصرف می تواند در میان مدت تاثیر قابل توجهی بر کاهش مصرف سوخت داشته باشد.

در کنار این اقدامات فرهنگ سازی برای اصلاح الگوی مصرف نیز اهمیت زیادی دارد. در بسیاری از کشورها بخش مهمی از کاهش مصرف انرژی از طریق تغییر رفتار مصرف کنندگان حاصل شده است. رانندگی با سرعت مناسب انجام سرویس های دوره ای خودرو استفاده از حمل و نقل عمومی و کاهش سفرهای غیر ضروری از جمله اقداماتی است که می تواند به کاهش مصرف بنزین کمک کند.

صرفه جویی ارزی با مدیریت مصرف بنزین

یکی از مهم ترین دلایل توجه به مدیریت مصرف بنزین موضوع منابع ارزی کشور است. هرگاه فاصله میان تولید و مصرف افزایش پیدا کند دولت ناچار می شود برای تامین نیاز داخلی به واردات بنزین روی آورد. واردات بنزین به معنای مصرف منابع ارزی است و در شرایطی که کشور با محدودیت منابع ارزی مواجه است این موضوع می تواند فشار زیادی بر اقتصاد وارد کند.

در سال هایی که مصرف بنزین از ظرفیت تولید داخلی فراتر رفته است دولت ناچار به واردات این فرآورده نفتی شده است. واردات بنزین علاوه بر هزینه های ارزی بالا می تواند اقتصاد کشور را در برابر نوسانات بازار جهانی نیز آسیب پذیر کند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند کاهش مصرف بنزین در واقع نوعی صرفه جویی ارزی برای کشور محسوب می شود.

هر یک میلیون لیتر کاهش مصرف بنزین در روز می تواند در مقیاس سالانه صرفه جویی قابل توجهی در منابع ارزی ایجاد کند. این منابع ارزی می توانند در بخش های مهم دیگری از اقتصاد مورد استفاده قرار گیرند. سرمایه گذاری در زیرساخت های انرژی توسعه میادین نفت و گاز تکمیل پروژه های پالایشی و توسعه صنایع پایین دستی از جمله حوزه هایی هستند که می توانند از این منابع بهره مند شوند.

در شرایطی که کشور برای توسعه زیرساخت های انرژی و افزایش ظرفیت تولید به سرمایه گذاری گسترده نیاز دارد جلوگیری از خروج ارز اهمیت بیشتری پیدا می کند. منابع ارزی که برای واردات بنزین هزینه می شود در واقع می تواند برای تقویت زیرساخت های انرژی و افزایش توان تولید داخلی به کار گرفته شود.

به همین دلیل مدیریت مصرف بنزین تنها یک سیاست مرتبط با بخش انرژی نیست بلکه بخشی از راهبرد کلان اقتصادی کشور محسوب می شود. کاهش مصرف بنزین به معنای کاهش واردات و در نتیجه حفظ منابع ارزی است. این منابع می توانند در مسیر توسعه اقتصادی کشور و تقویت امنیت انرژی مورد استفاده قرار گیرند.

در نهایت باید گفت موفقیت در مدیریت مصرف بنزین نیازمند ترکیبی از سیاست های دولت و همراهی جامعه است. دولت می تواند با استفاده از سیاست های غیر قیمتی مانند اصلاح سهمیه ها توسعه حمل و نقل عمومی گسترش استفاده از سوخت های جایگزین و نوسازی ناوگان حمل و نقل زمینه کاهش مصرف را فراهم کند. در مقابل شهروندان نیز با اصلاح الگوی مصرف و کاهش استفاده غیر ضروری از خودروهای شخصی می توانند نقش مهمی در این مسیر ایفا کنند.

اگر این دو مسیر به صورت همزمان دنبال شود می توان امیدوار بود که مصرف بنزین در کشور به شکل قابل توجهی مدیریت شود. چنین روندی نه تنها به تعادل بازار داخلی سوخت کمک می کند بلکه با کاهش نیاز به واردات بنزین زمینه صرفه جویی ارزی و تقویت اقتصاد کشور را نیز فراهم خواهد کرد.