ظرفیت مغفول مناطق آزاد برای رشد ارزی اقتصاد کشور؛ دلایل عدم تحقق چیست؟

کمال ابراهیمی کاوری، تحلیلگر مناطق آزاد تجاری، در گفتگو با بازار ۳۶۰، به بررسی نقش مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی در رشد ارزی اقتصاد ایران پرداخت و اظهار کرد: در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت‌های ارزی، فشار بر منابع خارجی و ضرورت تنوع‌بخشی به درآمدهای ارزی مواجه است، این پرسش مطرح می‌شود که مناطق آزاد تا چه اندازه می‌توانند به موتور ارزآوری کشور تبدیل شوند.

وی افزود: فلسفه شکل‌گیری مناطق آزاد در جهان، ایجاد دروازه‌هایی برای اتصال اقتصاد ملی به بازارهای بین‌المللی است؛ دروازه‌هایی برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی، توسعه صادرات، تولید رقابتی و شکل‌دهی به زنجیره‌های ارزش فرامرزی. در این الگو، مناطق آزاد نه مصرف‌کننده ارز بلکه تولیدکننده ارز محسوب می‌شوند.

این کارشناس مناطق آزاد تجاری بیان کرد: مناطق آزاد باید از طریق جذب سرمایه خارجی، توسعه صادرات مجدد، تولید صادرات‌محور، ارائه خدمات لجستیکی، گردشگری بین‌المللی و فعالیت‌های مالی، جریان ورودی ارز به کشور را تقویت کنند. اگر این مأموریت به‌درستی تعریف و اجرا شود، مناطق آزاد می‌توانند نقش مؤثری در تقویت تراز ارزی کشور ایفا کنند.

وی با اشاره به مزیت‌های ژئواکونومیک ایران ادامه داد: دسترسی به آب‌های آزاد، همجواری با بازارهای منطقه‌ای پرتقاضا، قرارگیری در مسیر کریدورهای ترانزیتی و پیوند با اقتصادهای آسیایی و خاورمیانه‌ای، ظرفیت کم‌نظیری برای مناطق آزاد ایجاد کرده است. این مناطق می‌توانند به سکوی صادراتی برای تولید کالا جهت بازارهای همسایه، ارائه خدمات فنی و مهندسی، پردازش و صادرات مجدد و همچنین تبدیل شدن به مراکز لجستیکی منطقه‌ای تبدیل شوند.

ابراهیمی کاوری یادآور شد: هر یک از این حوزه‌ها می‌تواند جریان ارزی پایدار ایجاد کند، اما واقعیت موجود نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان ظرفیت بالقوه و عملکرد بالفعل مناطق آزاد وجود دارد.

وی تاکید کرد: در برخی موارد، مناطق آزاد بیشتر به مراکز واردات و توزیع کالا تبدیل شده‌اند تا پایگاه‌های تولید و صادرات. این رویکرد نه‌تنها به رشد ارزی اقتصاد کمک نمی‌کند بلکه در مواردی به خروج ارز نیز منجر می‌شود. اگر مناطق آزاد به سمت تولید صادرات‌محور و جذب سرمایه‌گذاری خارجی واقعی حرکت نکنند، نقش آنها در اقتصاد ارزی کشور محدود باقی می‌ماند.

این کارشناس مناطق آزاد تجاری با تأکید بر تنوع‌بخشی به منابع ارزآوری گفت: ارزآوری پایدار صرفاً به صادرات کالا محدود نمی‌شود. توسعه گردشگری خارجی، خدمات درمانی بین‌المللی، آموزش برون‌مرزی، تجارت دیجیتال، صنایع خلاق و خدمات مالی می‌تواند سبد درآمد ارزی کشور را متنوع کند.

ابراهیمی کاوری اظهار کرد: مناطق آزاد به دلیل انعطاف‌پذیری مقرراتی و ساختار مدیریتی متفاوت، بستر مناسبی برای توسعه این حوزه‌ها دارند؛ اما تحقق این ظرفیت‌ها نیازمند نقشه اقتصادی مشخص و سیاست‌گذاری هدفمند است.

وی با اشاره به ضرورت ایجاد اعتماد در فضای کسب‌وکار ادامه داد: ارزآوری زمانی محقق می‌شود که سرمایه‌گذار خارجی یا صادرکننده داخلی از امنیت حقوقی، ثبات مدیریتی و پیش‌بینی‌پذیری مقررات اطمینان داشته باشد. بدون نظام شفاف، زیرساخت‌های لجستیکی کارآمد، دسترسی نسبی به نظام مالی بین‌المللی و استراتژی صادراتی روشن، انتظار جهش ارزی از مناطق آزاد واقع‌بینانه نیست.

این کارشناس مناطق آزاد تجاری افزود: بازتعریف مأموریت مناطق آزاد به‌عنوان «پایگاه‌های صادرات و ارزآوری» یک ضرورت راهبردی است. هر منطقه آزاد باید مشخص کند در کدام بازار هدف فعالیت می‌کند، چه کالا یا خدماتی ارائه می‌دهد، چه مزیت رقابتی دارد و چگونه جریان ارزی پایدار ایجاد خواهد کرد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: مناطق آزاد ایران می‌توانند به یکی از پیشران‌های مهم رشد ارزی اقتصاد کشور تبدیل شوند، اما این هدف تنها با اصلاح رویکردها و تمرکز بر تولید صادرات‌محور و جذب سرمایه‌گذاری خارجی محقق می‌شود. در غیر این صورت، ظرفیت ارزآوری این مناطق در حد پتانسیل‌های بالقوه باقی خواهد ماند و نقش مؤثری در کاهش فشار ارزی اقتصاد ایفا نخواهد کرد.