مهار اسب سرکش مصرف بنزین با اصلاح الگوی مصرف سوخت

به گزارش بازار ۳۶۰، در شرایطی که شکاف میان تولید و مصرف بنزین کشور به مرحله هشدار رسیده و سالانه میلیاردها دلار صرف واردات این فرآورده راهبردی می‌شود، زمزمه‌های افزایش قیمت بار دیگر به نگرانی عمومی دامن زده است. با این حال، مسئولان به دنبال مسیری متفاوت هستند؛ مسیری که نه از جیب مردم، که از مدیریت مصرف و متنوع‌سازی سبد سوخت می‌گذرد.

پس از جنگ تحمیلی سوم معادلات انرژی کشور وارد فضایی بی سابقه شده است و حمله‌ به زیرساخت‌های سوخت‌رسانی، تشدید تحریم‌های فلج‌کننده و فرسایش پالایشگاهی، موازنه شکننده میان تولید و مصرف بنزین را با چالش روبه‌رو کرد. در این بازه زمانی، تولید بنزین کشور با تمام توان پالایشگاه‌های موجود، روی عددی بین ۱۰۰ تا ۱۱۰ میلیون لیتر در روز قفل شد، در حالی که مصرف با شیبی نگران‌کننده مرزهای تاریخی را پشت سر گذاشت و در مقاطعی از سال، به‌ویژه در تعطیلات و ایام پیک سفر، از ۱۴۰ میلیون لیتر در روز نیز عبور کرد.

شکافی ۳۰ تا ۴۰ میلیون لیتری که دیگر نه با ذخایر راهبردی قابل پوشش بود، نه با ظرفیت‌های راکد داخلی و زنگ خطری جدی برای امنیت انرژی به صدا درآورد و سیاست‌گذاران را در برابر این پرسش بنیادین قرار داد که با این اسب سرکش مصرف، بدون تکیه بر ابزارهای قیمتیِ شوک‌آور، چگونه باید روبرو شد.

رمضانعلی سنگدوینی عضو کمیسیون انرژی مجلس، در گفتگویی ضمن رد هرگونه تصمیم‌گیری برای گران کردن بنزین، بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف با تکیه بر ابزارهای غیرقیمتی تأکید کرد. به گفته وی، آنچه امروز کشور را در آستانه یک چاره‌اندیشی بزرگ قرار داده، نه یک انتخاب که یک اجبار اجتناب ناپذیر برای ترمیم ناترازی‌ای است که هم زیرساخت‌ها را فرسوده و هم منابع ارزی را می‌بلعد.

واردات ۵ تا ۸ میلیارد دلاری، زخم کهنه ناترازی

این نماینده مجلس با اشاره به ابعاد بحران سوخت در کشور می‌گوید: «سالانه بین پنج تا هشت میلیارد دلار صرف واردات بنزین می‌شود؛ عددی که اگر به حال خود رها شود، علاوه بر فشار به ذخایر ارزی، کشور را در برابر تکانه‌های بیرونی آسیب‌پذیرتر می‌کند.» این حجم از واردات در حالی رخ می‌دهد که بخشی از تولید داخل نیز به دلیل قاچاق سازمان‌یافته، به مقصد نمی‌رسد.

سنگدوینی، قاچاق فرآورده‌های نفتی از جمله بنزین و گازوئیل را از مسائل اصلی ناترازی انرژی می‌داند و مهار آن را پیش‌نیاز هرگونه اصلاح ساختاری اعلام می‌کند.

نسخه غیرقیمتی کمیسیون انرژی: از CNG تا کاهش سهمیه پرمصرف‌ها

در بخش مهمی از این گفتگو، عضو کمیسیون انرژی طرح‌های جایگزین افزایش قیمت را تشریح کرد. وی با اشاره به شبکه گسترده گاز کشور، توسعه سریع جایگاه‌های CNG را یک راهکار کم‌هزینه و زودبازده خواند و از سوخت LPG به‌عنوان گزینه‌ای با کیفیت نزدیک به بنزین یاد کرد که بخش خصوصی می‌تواند در گسترش آن نقش‌آفرینی کند.

اما شاید ملموس‌ترین بخش این بسته غیرقیمتی، ایده «مدیریت سهمیه بر اساس تعداد خودرو» باشد. سنگدوینی با بیان این‌که نیمی از جمعیت ایران اصلاً خودرو ندارند و در مقابل، برخی خانوارها مالک ۸ تا ۱۰ دستگاه خودرو هستند، تصریح کرد: «این‌ها باید مدیریت شوند. کسانی که تعداد زیادی خودرو دارند، از نظر یارانه‌ای باید عدالت در موردشان اجرا شود.» این گزاره، تلویحاً به کاهش یا حذف سهمیه خودروهای چندم اختصاصی اشاره دارد؛ اقدامی که بدون دست‌زدن به قیمت، یارانه پنهان را از دهک‌های پردرآمد بازپس می‌گیرد.

پویش صرفه‌جویی از باک خودرو تا شیر گاز منزل

این نماینده مجلس شورای اسلامی راهکارهای غیرقیمتی را به حمل‌ونقل محدود نکرد و از تجربه‌های موفق در سایر بخش‌ها مثال آورد. او به صرفه‌جویی یک میلیارد دلاری در بخش گازوئیل در سال گذشته اشاره کرد و گفت که تنها با کاهش یک تا دو درجه‌ای دمای وسایل گرمایشی در زمستان، می‌توان معادل تولید دو فاز پارس جنوبی (۵۰ میلیون مترمکعب) در مصرف گاز صرفه‌جویی کرد. وی همچنین استفاده از ظرفیت پویش‌های عمومی نظیر «جان‌فدا» با ۳۵ میلیون مشارکت‌کننده را بستری آماده برای راه‌انداختن موج صرفه‌جویی سراسری دانست.

افزایش قیمت ممنوع

وی با یادآوری تجربه تلخ افزایش قیمت بنزین در آبان ۹۸، هرگونه شوک قیمتی را به‌شدت خطرناک توصیف کرد و گفت: «در جلسات متعدد با وزیر نفت و معاونان ایشان، تمامی اعضای کمیسیون انرژی با افزایش قیمت بنزین مخالفت کردند و استدلال‌مان دقیقاً تأثیر تورمی آن بر همه کالاها بود.» به باور این نماینده، در شرایطی که فشار بر کالاهای اساسی و معیشت طبقات پایین شدید است، گران کردن بنزین به‌مثابه ریختن بنزین بر آتش تورم خواهد بود و طبقات مرفه کمترین تأثیر را از آن می‌پذیرند.

سنگدوینی یک پیشنهاد تاریخی نیز مطرح کرد: اگر از آغاز اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها، قیمت‌ها سالانه و به‌صورت پلکانی و حتی کمتر از نرخ تورم افزایش می‌یافت، امروز نه با شوک‌های ویرانگر مواجه بودیم و نه با این حجم از ناترازی. اکنون نیز هرگونه اقدام ناگهانی، اقتصاد را وارد چرخه تازه‌ای از بی‌ثباتی خواهد کرد.

سهمیه‌بندی هوشمند، جایگزین قیمت‌گذاری شوک‌آور

بررسی ها و تحلیل ها پیرامون این موضوع نشان می‌دهد در فضای کنونی، اجماعی نسبی میان ارکان تصمیم‌گیر شکل گرفته که درمان درد مزمن مصرف بنزین، بالا بردن قیمت نیست؛ بلکه نسخه درست، کاهش هدفمند یارانه پنهان از طریق سهمیه‌بندی عادلانه، توسعه سوخت‌های جایگزین و بسیج عمومی برای صرفه‌جویی است. اصلاح الگوی مصرف، دیگر یک توصیه نیست؛ با توجه به آسیب‌های وارده به زیرساخت‌ها، تفاوت فاحش تولید و مصرف و خروج میلیاردها دلار ارز، به تنها گزینه پیش روی حاکمیت بدل شده است. حال باید دید دولت تا چه اندازه این راهکارهای غیرقیمتی را در دستور کار قرار خواهد داد.