تخصیص بنزین تاکسی‌ها بر اساس پیمایش؛ گامی برای عدالت سوخت

یادداشت مهمان_ آرمان کیانی، پژوهشگر اقتصاد انرژی؛ مصرف بنزین در ایران فقط یک مسئله فنی یا حمل و نقلی نیست. بلکه یک مسئله اقتصادی و حکمرانی انرژی است. وقتی دولت بنزین را با نرخ یارانه‌ای در اختیار بخشی از ناوگان قرار می‌دهد. هدف آن حمایت از خدمت عمومی و کاهش هزینه جابه جایی مردم است. بنابراین اگر سوختی که به نام تاکسی اختصاص پیدا می‌کند در خدمت حمل مسافر مصرف نشود. در واقع بخشی از یارانه انرژی از مسیر اصلی خود منحرف شده است.

به عنوان یک کارشناس حوزه انرژی معتقدم مسئله سهمیه سوخت تاکسی‌ها باید از زاویه بهره وری و عدالت بررسی شود. امروز دیگر نمی‌توان صرف داشتن پلاک یا مجوز تاکسی را مبنای دریافت سهمیه کامل سوخت دانست. ممکن است برخی خودروها عنوان تاکسی داشته باشند اما فعالیت منظم نداشته باشند. در مقابل رانندگانی وجود دارند که روزانه ساعت‌های طولانی در شهر کار می‌کنند و بخش مهمی از حمل و نقل عمومی را پوشش می‌دهند. تخصیص یکسان سوخت به این دو گروه نه اقتصادی است و نه عادلانه.

راهکار منطقی آن است که سهمیه بنزین تاکسی‌ها به پیمایش واقعی و خدمت ثبت شده متصل شود. این کار با استفاده از جی پی اس و تاکسی متر هوشمند قابل انجام است. جی پی اس نشان می‌دهد خودرو چه میزان حرکت کرده و در چه محدوده‌ای فعال بوده است. تاکسی متر نیز مشخص می‌کند این حرکت تا چه اندازه به جابه جایی مسافر مربوط بوده است. وقتی این دو داده با اطلاعات کارت سوخت و سامانه تاکسیرانی تطبیق داده شود. می‌توان تصویر نسبتا دقیقی از فعالیت واقعی هر تاکسی به دست آورد.

این سیاست به معنای حذف حمایت از رانندگان نیست. بلکه به معنای هوشمند کردن حمایت است. راننده‌ای که فعال است باید سهمیه کافی و حتی متناسب‌تر دریافت کند. اما خودرویی که فعالیت ندارد نباید از منابع عمومی همان اندازه استفاده کند. تفاوت میان این دو گروه همان نقطه‌ای است که نظام فعلی سهمیه بندی در آن دچار ضعف شده است.

از منظر اقتصادی تخصیص سوخت بر اساس پیمایش چند فایده دارد. نخست اینکه مصرف غیرهدفمند بنزین را کاهش می‌دهد. دوم اینکه یارانه سوخت را به مصرف کننده واقعی یعنی راننده فعال و مسافر شهری نزدیک می‌کند. سوم اینکه امکان برنامه ریزی دقیق‌تر برای نوسازی ناوگان را فراهم می‌سازد. وقتی بدانیم کدام خودروها واقعا فعال هستند و چه میزان سوخت مصرف می‌کنند. می‌توان منابع حمایتی را به سمت تاکسی‌های پرکار. فرسوده. یا نیازمند جایگزینی هدایت کرد.

البته اجرای این طرح بدون ملاحظه‌های اجرایی می‌تواند خطا ایجاد کند. حریم خصوصی رانندگان باید حفظ شود. داده جی پی اس نباید برای اهداف نامرتبط استفاده شود. تاکسی مترها باید استاندارد و قابل اعتماد باشند. سامانه باید امکان اعتراض و اصلاح خطا داشته باشد. همچنین لازم است بخشی از هزینه نصب تجهیزات را دولت یا شهرداری تقبل کند. زیرا راننده تاکسی نباید به تنهایی هزینه اصلاح سیاست انرژی کشور را بپردازد.

نکته مهم دیگر این است که طرح باید تدریجی اجرا شود. بهتر است ابتدا در چند شهر و با چند گروه مختلف تاکسی آزمایش شود. سپس با بررسی میزان صرفه جویی. رضایت رانندگان. خطای سامانه. و اثر آن بر دسترسی مردم به تاکسی اصلاح و تکمیل شود. سیاست‌های انرژی زمانی موفق می‌شوند که هم دقیق باشند و هم اعتماد ذی نفعان را جلب کنند.

در نهایت تخصیص بنزین تاکسی‌ها بر اساس جی پی اس و تاکسی متر یک اقدام ضروری برای اصلاح یارانه سوخت است. این سیاست اگر درست اجرا شود می‌تواند بنزین یارانه‌ای را از یک امتیاز ثابت به یک حمایت هدفمند تبدیل کند. حمایتی که به میزان خدمت عمومی وابسته است. نه صرفا به عنوان تاکسی بودن خودرو. چنین تغییری هم به نفع اقتصاد انرژی کشور است. هم به نفع رانندگان فعال. و هم به نفع شهروندانی که انتظار حمل و نقل عمومی در دسترس و پایدار دارند.