پایه پولی یا نقدینگی؛ کدام‌یک تورم ایران را تعیین می‌کند؟
گروه: اقتصاد کلان | کد خبر: ۸۱۷۶۱ | تاریخ: ۱۹ آبان ۱۴۰۵ - ۱۲:۵۳
به گزارش بازار ۳۶۰، هم‌زمان با افزایش شتاب رشد پایه پولی و کاهش نسبی رشد نقدینگی در ماه‌های اخیر، بار دیگر این پرسش در اقتصاد ایران مطرح شده است که کدام‌یک از این دو متغیر نقش تعیین‌کننده‌تری در مسیر تورم دارد. در حالی که رشد نقطه‌به‌نقطه پایه پولی در پایان تابستان به کانال ۸۰ درصد رسیده، رشد نقدینگی از حدود ۵۵ درصد به ۵۰ درصد کاهش یافته است؛ وضعیتی که ضرورت بررسی دقیق‌تر رابطه میان خلق پول، اعتبارات بانکی و تورم را برجسته می‌کند.
پس از جنگ ۴۰ روزه و محاصره آمریکا علیه ایران، اقتصاد کشور با شرایط اضطراری و فشارهای گسترده‌ای مواجه شد. یکی از پیامدهای این وضعیت، افزایش برخی متغیرهای پولی در نیمه نخست سال جاری بود. در این میان، رشد قابل توجه پایه پولی در کنار کاهش نسبی سرعت رشد نقدینگی، تصویر متفاوتی از تحولات پولی اقتصاد ارائه می‌دهد.
پایه پولی و نقدینگی چه تفاوتی دارند؟
پایه پولی که از آن با عنوان پول پرقدرت نیز یاد می‌شود، عمدتاً از طریق بانک مرکزی ایجاد می‌شود و شامل اسکناس و مسکوک در دست اشخاص و ذخایر بانک‌ها نزد بانک مرکزی است. در مقابل، نقدینگی مفهوم گسترده‌تری دارد و علاوه بر پول، شبه‌پول را نیز در بر می‌گیرد. سپرده‌های دیداری و مدت‌دار بانکی از مهم‌ترین اجزای این متغیر هستند.
اهمیت این تفاوت در ساختار نظام بانکی مدرن مشخص می‌شود؛ جایی که بخش عمده منابع پولی اقتصاد نه به شکل اسکناس، بلکه در قالب سپرده‌های بانکی وجود دارد. از همین رو، رابطه میان پایه پولی و نقدینگی صرفاً یک رابطه ثابت و مکانیکی نیست و به رفتار بانک‌ها، شرایط اعتباری و وضعیت ترازنامه شبکه بانکی وابستگی دارد.
بانک‌ها چگونه پول جدید خلق می‌کنند؟
در نگاه سنتی به نظام پولی، افزایش پایه پولی از سوی بانک مرکزی، زمینه افزایش تسهیلات بانکی و در نهایت رشد نقدینگی را از طریق ضریب فزاینده پولی فراهم می‌کند. با این حال، در نظام بانکی مدرن، فرآیند خلق پول پیچیده‌تر است.
بانک‌ها هنگام اعطای تسهیلات، هم‌زمان یک دارایی جدید در قالب طلب از وام‌گیرنده و یک بدهی جدید در قالب سپرده ایجاد می‌کنند. بنابراین، اعطای تسهیلات صرفاً انتقال منابع موجود نیست، بلکه می‌تواند به خلق سپرده و افزایش نقدینگی منجر شود.
در چنین شرایطی، بانک‌ها بر اساس فرصت‌های اعتباری، سودآوری و محدودیت‌های ترازنامه‌ای خود درباره اعطای تسهیلات تصمیم می‌گیرند و سپس برای تسویه بین‌بانکی و تأمین ذخایر موردنیاز به منابع بانک مرکزی وابسته می‌شوند.
البته این موضوع به معنای کم‌اهمیت بودن پایه پولی نیست. بانک‌ها برای تسویه تعهدات، پاسخ‌گویی به برداشت‌های نقدی و رعایت مقررات احتیاطی همچنان به ذخایر بانک مرکزی نیاز دارند. همچنین سیاست‌های پولی و نرخ بهره بر هزینه تأمین مالی و توان اعتباردهی بانک‌ها اثرگذار است.
چرا رشد نقدینگی برای تحلیل تورم اهمیت دارد؟
نقدینگی به دلیل آنکه تصویر جامع‌تری از منابع پولی در اختیار خانوارها و بنگاه‌ها ارائه می‌دهد، یکی از شاخص‌های مهم در بررسی فشارهای تورمی محسوب می‌شود.
افزایش سپرده‌های بانکی و گسترش اعتبارات می‌تواند قدرت خرید اسمی بخش‌های مختلف اقتصاد را افزایش دهد و زمینه رشد تقاضا برای کالاها و خدمات را فراهم کند. بر همین اساس، کاهش رشد نقدینگی از حدود ۵۵ درصد به ۵۰ درصد می‌تواند نشانه‌ای از کاهش سرعت گسترش منابع پولی و در نتیجه یک سیگنال مثبت در ارزیابی فشارهای تورمی باشد.
با این حال، کاهش رشد نقدینگی لزوماً به معنای کاهش تورم نیست. سرعت گردش پول، انتظارات تورمی، نرخ ارز، ظرفیت تولید، نرخ بهره حقیقی و ترکیب اجزای نقدینگی نیز در تعیین سطح عمومی قیمت‌ها نقش دارند.
برای مثال، رشد سپرده‌های مدت‌دار ممکن است در کوتاه‌مدت اثر متفاوتی بر تقاضای کالا و خدمات نسبت به افزایش سپرده‌های دیداری داشته باشد. بنابراین، صرف بررسی نرخ رشد نقدینگی برای پیش‌بینی دقیق تورم کافی نیست.
ناترازی بانک‌ها؛ حلقه اتصال پایه پولی و نقدینگی
یکی از مهم‌ترین موضوعات در تحلیل تحولات پولی، شناسایی منشأ خلق نقدینگی است. در این زمینه، عواملی مانند اضافه‌برداشت بانک‌ها از بانک مرکزی، مطالبات شبکه بانکی از بخش دولتی، تسهیلات تکلیفی و ناترازی ترازنامه بانک‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند.
در شرایطی که بانک‌ها با ناترازی مواجه هستند، استفاده از منابع بانک مرکزی و اضافه‌برداشت می‌تواند پایه پولی را افزایش دهد. از سوی دیگر، اعطای تسهیلات جدید نیز مستقیماً به ایجاد سپرده‌های بانکی و افزایش نقدینگی منجر می‌شود.
به این ترتیب، ممکن است گسترش اعتبارات بانکی ابتدا نقدینگی را افزایش دهد و در ادامه نیاز بانک‌ها به ذخایر بانک مرکزی بیشتر شود. در شرایطی دیگر نیز تأمین مالی دولت یا اضافه‌برداشت بانک‌ها می‌تواند ابتدا پایه پولی را افزایش دهد و سپس زمینه رشد نقدینگی را فراهم کند.
از این رو، برای ارزیابی دقیق وضعیت تورمی اقتصاد باید مشخص شود چه میزان از رشد نقدینگی ناشی از اعتباردهی بانک‌ها، تأمین مالی دولت یا ناترازی شبکه بانکی است. همچنین در بررسی رشد پایه پولی باید منشأ افزایش آن، از جمله تغییرات خالص دارایی‌های خارجی، بدهی دولت و مطالبات بانک مرکزی از بانک‌ها، مورد توجه قرار گیرد.
کدام متغیر سیگنال مهم‌تری برای تورم است؟
در مجموع، افزایش رشد پایه پولی و کاهش نسبی رشد نقدینگی را نمی‌توان به‌صورت جداگانه مبنای قضاوت درباره آینده تورم قرار داد. پایه پولی همچنان یکی از ابزارهای مهم تحلیل سیاست پولی است، اما به‌تنهایی تمام فرآیند خلق پول در اقتصاد را نشان نمی‌دهد.
از سوی دیگر، رشد نقدینگی نیز اگرچه شاخص نزدیک‌تری از حجم منابع پولی در دسترس اقتصاد است، اما اثر آن بر تورم به نحوه توزیع، ترکیب و گردش این منابع بستگی دارد.
بنابراین، کاهش رشد نقدینگی از ۵۵ به ۵۰ درصد می‌تواند نشانه‌ای مثبت از کند شدن سرعت گسترش پول در اقتصاد باشد، اما هم‌زمانی آن با رشد ۸۰ درصدی پایه پولی، ضرورت توجه به ناترازی بانک‌ها و منشأ خلق پول را افزایش می‌دهد.
در نهایت، ارزیابی چشم‌انداز تورم نیازمند بررسی هم‌زمان رشد پایه پولی و نقدینگی، اجزای تشکیل‌دهنده این دو متغیر و نحوه اثرگذاری آنها بر تقاضای کل اقتصاد است. به بیان دیگر، برای تشخیص میزان فشار تورمی، تنها نرخ رشد پول اهمیت ندارد؛ بلکه باید مشخص شود پول جدید از چه مسیری خلق شده و چگونه در اقتصاد جریان پیدا می‌کند.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید