خصوصی‌سازی هم درد ایران‌خودرو را درمان نکرد

به گزارش بازار ۳۶۰، بیش از یک سال از واگذاری مدیریت ایران‌خودرو به بخش خصوصی می‌گذرد، اما بزرگ‌ترین خودروساز کشور همچنان با مشکلاتی مواجه است که طی دهه‌ها در ساختار صنعت خودرو انباشته شده‌اند. کارشناسان معتقدند ریشه این چالش‌ها فراتر از عملکرد یک شرکت بوده و به مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی، نظارتی و مدیریتی بازمی‌گردد.

سال‌ها تعیین قیمت خودرو پایین‌تر از هزینه واقعی تولید، فشار سنگینی بر خودروسازان وارد کرده است. نتیجه این سیاست، افزایش زیان انباشته، کمبود نقدینگی، بدهی به قطعه‌سازان و کاهش سرمایه‌گذاری در حوزه کیفیت و فناوری بوده است.

بر اساس آمارهای منتشر شده، زیان انباشته ایران‌خودرو از حدود ۱۱۰ هزار میلیارد تومان در پایان سال ۱۴۰۲ به بیش از ۱۳۰ هزار میلیارد تومان در پایان سال ۱۴۰۳ رسیده است. فعالان صنعت خودرو همچنین برآورد می‌کنند که خسارت ناشی از قیمت‌گذاری دستوری در سال‌های اخیر به صدها هزار میلیارد تومان رسیده باشد.

ایران‌خودرو در طول سال‌های گذشته نه به‌عنوان یک بنگاه اقتصادی مستقل، بلکه در چارچوب سیاست‌های دولتی فعالیت کرده است. تولید، فروش و حتی تعیین قیمت محصولات تحت تأثیر تصمیمات حاکمیتی قرار داشته و پس از خصوصی‌سازی نیز اختیار کامل قیمت‌گذاری به این شرکت واگذار نشده است.

تصویر منفی شکل‌گرفته از صنعت خودرو طی یک سال ایجاد نشده است. محدودیت رقابت، ممنوعیت یا کنترل واردات، انتصاب مدیران غیرتخصصی و تأخیر در نوسازی پلتفرم‌ها از جمله عواملی هستند که طی سال‌های طولانی بر عملکرد خودروسازان اثر گذاشته‌اند.

افزایش مداوم هزینه مواد اولیه، دستمزد، حمل‌ونقل و انرژی در شرایطی رخ داده که اصلاح قیمت خودرو با تأخیر انجام می‌شود. این وضعیت باعث شده تولید برخی خودروها عملاً با حاشیه سود ناچیز یا حتی زیان همراه باشد.

صنعت خودرو همچنان به واردات برخی قطعات، تجهیزات، فناوری و مواد اولیه وابسته است. نوسانات نرخ ارز و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها هزینه تولید را افزایش داده، در حالی که امکان انتقال کامل این هزینه‌ها به قیمت نهایی خودرو وجود نداشته است.

یکی از مهم‌ترین انتقادها به ساختار صنعت خودرو، تعارض منافع در نظام نظارتی است. دولت در سال‌های گذشته همزمان نقش مالک، سیاست‌گذار، قیمت‌گذار و ناظر را ایفا کرده و همین موضوع کارآمدی نظارت را کاهش داده است.

از سوی دیگر، خودروسازان همواره استدلال کرده‌اند که بدون سودآوری و دسترسی به منابع مالی کافی، امکان سرمایه‌گذاری مستمر در حوزه کیفیت، تحقیق و توسعه و فناوری‌های جدید وجود ندارد.

چرخه معیوب صنعت خودرو

کارشناسان معتقدند صنعت خودرو سال‌ها در یک چرخه معیوب گرفتار بوده است؛ دولت برای کنترل قیمت‌ها مداخله کرده، خودروساز به دلیل کمبود منابع از سرمایه‌گذاری در کیفیت عقب مانده، نارضایتی مصرف‌کنندگان افزایش یافته و در نهایت فشارهای نظارتی و محدودیت‌های جدید اعمال شده است.

در چنین شرایطی نه مصرف‌کننده به خودروی باکیفیت دست یافته، نه خودروساز به سودآوری پایدار رسیده و نه سیاست‌گذار توانسته اهداف حمایتی خود را به طور کامل محقق کند. خصوصی‌سازی ایران‌خودرو اگرچه بخشی از مشکلات مدیریتی را کاهش داده، اما حل بحران صنعت خودرو همچنان نیازمند اصلاحات گسترده در سیاست‌گذاری، قیمت‌گذاری و فضای کسب‌وکار است.