تجارت ایران و هند از ۱۷ به ۱.۶ میلیارد دلار؛ چابهار و بریکس در مسیر احیا؟
گروه: برگزیده ها، صنعت و تجارت | کد خبر: ۷۶۵۳۶ | تاریخ: ۴ مهر ۱۴۰۵ - ۱۰:۲۲
به گزارش بازار ۳۶۰، تشدید تحریم‌های آمریکا، توقف بخش عمده واردات نفت ایران از سوی پالایشگاه‌های هندی، محدودیت‌های بانکی و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، از مهم‌ترین عوامل کاهش مبادلات تهران و دهلی‌نو بوده‌اند. با این حال، ظرفیت‌های بندر چابهار، کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب، عضویت مشترک در بریکس و توسعه همکاری‌های بخش خصوصی، همچنان زمینه‌هایی برای گسترش روابط اقتصادی دو کشور فراهم می‌کنند.
در همین چارچوب، ویشوش نگی، سفیر جدید هند در ایران، در آغاز مأموریت خود با حضور در اتاق بازرگانی تهران با رئیس این اتاق دیدار کرد. در این نشست، توسعه تجارت دوجانبه، تقویت ارتباطات بخش خصوصی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بریکس مورد تأکید قرار گرفت.
سقوط تجارت دوجانبه از ۱۷ میلیارد دلار به ۱.۶ میلیارد دلار
بر اساس آمار رسمی هند، حجم تجارت ایران و هند در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به حدود ۱.۶۳ میلیارد دلار رسید که از این میزان، ۱.۲۵ میلیارد دلار سهم صادرات هند به ایران و حدود ۳۷۰ میلیون دلار مربوط به واردات هند از ایران بود.
این رقم در مقایسه با سال مالی ۲۰۱۸-۲۰۱۹، زمانی که تجارت دو کشور به حدود ۱۷ میلیارد دلار رسیده بود، کاهش قابل توجهی را نشان می‌دهد. در آن دوره، صادرات نفت ایران سهم عمده‌ای در مبادلات تجاری با هند داشت.
پس از تشدید تحریم‌های آمریکا و توقف بخش عمده خرید نفت ایران از سوی پالایشگاه‌های هندی، ساختار تجارت دوجانبه تغییر کرد و حجم مبادلات به‌تدریج کاهش یافت.
در شرایط فعلی، احیای روابط اقتصادی دو کشور صرفاً به افزایش صادرات یا واردات یک محصول محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم بازسازی شبکه‌ای از همکاری‌های تجاری، مالی و سرمایه‌گذاری است که در سال‌های گذشته تحت تأثیر محدودیت‌های بین‌المللی تضعیف شده است.
برنج، دارو و محصولات کشاورزی در صدر مبادلات
با کاهش سهم نفت در تجارت ایران و هند، کالاهای کشاورزی، غذایی و دارویی اهمیت بیشتری در مبادلات دو کشور پیدا کرده‌اند.
برنج باسماتی یکی از مهم‌ترین اقلام صادراتی هند به ایران است. بر اساس آمار رسمی هند، صادرات این محصول به ایران در ۱۰ ماه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ از ۷۹۰ هزار تن فراتر رفت.
چای، شکر، میوه‌های تازه، دارو و محصولات دارویی نیز از دیگر اقلام مهم صادرات هند به ایران محسوب می‌شوند. در مقابل، محصولاتی مانند پسته، خرما، سیب و کیوی در میان کالاهای صادراتی ایران به بازار هند قرار دارند.
این ساختار تجاری نشان می‌دهد دو کشور، حتی در شرایط محدودیت‌های بانکی و تجاری، در برخی حوزه‌های کالاهای اساسی و مصرفی از ظرفیت‌های مکمل برخوردارند.
دارو و تجهیزات پزشکی؛ فرصت توسعه همکاری صنعتی
صنعت دارو و تجهیزات پزشکی یکی از حوزه‌های دارای ظرفیت برای توسعه همکاری‌های اقتصادی تهران و دهلی‌نو است.
هند از تولیدکنندگان مهم دارو در جهان به شمار می‌رود و ایران نیز با برخورداری از صنعت داروسازی داخلی، به مواد اولیه دارویی و برخی محصولات تخصصی نیاز دارد.
توسعه همکاری در زمینه تولید دارو، تأمین مواد اولیه، تبادل فناوری و تنظیم مقررات محصولات پزشکی می‌تواند زمینه حرکت از تجارت صرف کالا به سمت همکاری‌های صنعتی و تولید مشترک را فراهم کند.
همچنین حضور شرکت‌های هندی در نمایشگاه‌های تخصصی ایران و برگزاری نشست‌های تجاری مستقیم، امکان شناسایی نیازهای بازار و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان دو کشور را افزایش می‌دهد.
چابهار؛ محور راهبردی همکاری اقتصادی تهران و دهلی‌نو
بندر چابهار یکی از مهم‌ترین پروژه‌های مشترک اقتصادی ایران و هند است که علاوه بر تجارت دوجانبه، در راهبرد ترانزیتی هند برای دسترسی به افغانستان، آسیای مرکزی و بازارهای اوراسیا جایگاه ویژه‌ای دارد.
هند در سال ۲۰۲۴ قرارداد ۱۰ ساله تجهیز و بهره‌برداری از پایانه شهید بهشتی بندر چابهار را با ایران امضا کرد و متعهد به سرمایه‌گذاری در توسعه این پایانه شد.
چابهار همچنین در ارتباط با کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب، امکان اتصال هند به ایران، قفقاز، روسیه و آسیای مرکزی را فراهم می‌کند.
با وجود این ظرفیت‌ها، ادامه تحریم‌ها و ابهامات مربوط به معافیت‌های تحریمی چابهار از جمله چالش‌های پیش روی سرمایه‌گذاری هند در این بندر است. تغییر شرایط تحریمی و محدودیت‌های مالی می‌تواند بر روند اجرای پروژه‌ها و برنامه‌های توسعه‌ای تأثیر بگذارد.
بریکس؛ بستر تازه برای گسترش همکاری‌های اقتصادی
عضویت مشترک ایران و هند در بریکس، زمینه دیگری برای توسعه مناسبات اقتصادی دو کشور فراهم کرده است.
هند در سال ۲۰۲۶ ریاست این گروه را بر عهده دارد و موضوعاتی مانند افزایش تجارت میان اعضا، تقویت زنجیره‌های تأمین، توسعه همکاری بنگاه‌های کوچک و متوسط و تدوین چارچوب همکاری اقتصادی تا سال ۲۰۳۰ در دستور کار اقتصادی این گروه قرار گرفته است.
برای ایران، بریکس می‌تواند بستری چندجانبه برای توسعه ارتباط با اقتصادهای بزرگ و پیگیری همکاری‌های تجاری و سرمایه‌گذاری باشد. هند نیز در چارچوب این گروه به دنبال گسترش روابط اقتصادی میان اعضا و توسعه سازوکارهای همکاری است.
با این حال، استفاده از ظرفیت‌های بریکس در تجارت دوجانبه به ایجاد سازوکارهای اجرایی، تسهیل مبادلات مالی و شکل‌گیری همکاری‌های مشخص میان شرکت‌ها وابسته است.
بخش خصوصی؛ حلقه مفقوده توسعه تجارت
یکی از چالش‌های روابط اقتصادی ایران و هند، فاصله میان توافق‌های دولتی و اجرای پروژه‌های واقعی تجاری است.
در این شرایط، افزایش ارتباط مستقیم اتاق‌های بازرگانی، برگزاری نشست‌های تجاری بنگاه‌به‌بنگاه (B2B)، اعزام هیئت‌های تجاری، حضور در نمایشگاه‌های تخصصی و برگزاری دوره‌های آموزشی مشترک می‌تواند به شناسایی فرصت‌های واقعی بازار کمک کند.
در دیدار اخیر سفیر هند با مسئولان اتاق تهران نیز بر تقویت ارتباطات بخش خصوصی و توسعه گفت‌وگوهای تجاری تأکید شد.
تدوین برنامه زمان‌بندی مذاکرات بخش خصوصی، تبادل هیئت‌های تجاری و ایجاد کانال ارتباطی مستقیم برای پیگیری توافق‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه تبدیل تفاهم‌نامه‌ها به قراردادهای اجرایی را فراهم کند.
محدودیت‌های بانکی و لجستیکی همچنان مانع تجارت است
محدودیت در نقل‌وانتقال پول و دسترسی به شبکه بانکی بین‌المللی همچنان یکی از مهم‌ترین موانع توسعه تجارت ایران و هند به شمار می‌رود.
تحریم‌های آمریکا موجب شده بسیاری از شرکت‌های هندی در تعامل با ایران با ریسک‌های بیشتری در حوزه پرداخت، بیمه و حمل‌ونقل مواجه شوند. استفاده از مسیرهای واسطه‌ای نیز هزینه و زمان مبادلات را افزایش داده است.
در کنار این محدودیت‌ها، اختلال‌های حمل‌ونقلی منطقه‌ای نیز بر تجارت دو کشور تأثیر گذاشته است. در ماه‌های اخیر، بخشی از محموله‌های هندی شامل برنج، چای و دارو با تأخیر در بنادر هند مواجه شده‌اند.
در چنین شرایطی، توسعه مسیرهای لجستیکی جایگزین و استفاده مؤثرتر از ظرفیت بنادر و کریدورهای منطقه‌ای می‌تواند در کاهش هزینه‌های مبادلات و افزایش پایداری زنجیره تأمین نقش داشته باشد.
صادرات غیرنفتی؛ مسیر ایران برای افزایش سهم در بازار هند
کاهش صادرات نفت ایران به هند، ضرورت توسعه صادرات غیرنفتی را بیش از گذشته برجسته کرده است.
محصولات کشاورزی و غذایی، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، کالاهای صنعتی، دارو و مواد اولیه دارویی از جمله حوزه‌هایی هستند که ایران می‌تواند برای افزایش حضور خود در بازار هند بر آنها تمرکز کند.
از سوی دیگر، نیاز هند به مواد اولیه صنعتی، محصولات کشاورزی و کالاهای مصرفی، امکان ایجاد الگویی متنوع‌تر برای تجارت دو کشور را فراهم می‌کند.
با این حال، افزایش صادرات ایران به بازار هند بدون رفع موانع مربوط به نقل‌وانتقال پول، استانداردهای تجاری، تعرفه‌ها و حمل‌ونقل با محدودیت مواجه خواهد بود.
سرمایه‌گذاری مشترک؛ گام بعدی روابط اقتصادی
حرکت از تجارت سنتی کالا به سمت سرمایه‌گذاری مشترک، یکی از محورهایی است که می‌تواند ساختار و ارزش افزوده مبادلات ایران و هند را تغییر دهد.
همکاری شرکت‌های دو کشور در تولید دارو، صنایع غذایی، فرآوری محصولات کشاورزی، تولید مواد اولیه صنعتی و اجرای پروژه‌های صادرات‌محور، ظرفیت ایجاد ارزش افزوده بیشتر و توسعه بازارهای منطقه‌ای را دارد.
در چنین الگویی، ایران می‌تواند از بازار بزرگ و ظرفیت‌های صنعتی هند بهره ببرد و هند نیز از موقعیت جغرافیایی ایران برای دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی، افغانستان و سایر کشورهای منطقه استفاده کند.
جمع‌بندی؛ احیای تجارت در گرو رفع موانع مالی و توسعه همکاری‌ها
روابط اقتصادی ایران و هند با وجود ظرفیت‌های گسترده در حوزه تجارت، ترانزیت، کشاورزی و سرمایه‌گذاری، همچنان با چالش تبدیل فرصت‌ها به همکاری‌های پایدار مواجه است.
بازار بزرگ هند، موقعیت ترانزیتی ایران، بندر چابهار، کریدور شمال ـ جنوب و ظرفیت‌های بریکس می‌توانند زمینه توسعه مبادلات دو کشور را فراهم کنند؛ اما محدودیت‌های بانکی، تحریم‌ها، هزینه‌های حمل‌ونقل و ریسک‌های بیمه‌ای همچنان موانع اصلی پیش روی تجارت دوجانبه هستند.
از این منظر، مسیر توسعه روابط تهران و دهلی‌نو تنها از افزایش حجم مبادلات کالا نمی‌گذرد، بلکه به ایجاد سازوکارهای پایدار برای تأمین مالی، تقویت ارتباطات بخش خصوصی، توسعه صادرات غیرنفتی و اجرای پروژه‌های مشترک صنعتی و ترانزیتی وابسته است.
در صورت کاهش تدریجی موانع مالی و لجستیکی و تقویت ارتباط مستقیم شرکت‌های دو کشور، ظرفیت حرکت روابط اقتصادی ایران و هند از تجارت محدود کنونی به سمت همکاری‌های متنوع‌تر در حوزه تجارت، سرمایه‌گذاری و ترانزیت وجود دارد.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید